براى آن كه آن در حال اختيار بايست ( 1 ) ، چون به حال الجاء و اضطرار رسيد ، ايمانى است نه واقع به موقع خود . بر اين هيچ ثواب نباشد و اين را هيچ حكم نباشد ، اكنون عذاب بچشيد بر آن كفر متقدّم ( 2 ) كه اين ايمان آن كفر را بر نداشت . آنگه گويند ايشان را بر سبيل تقريع و تعزير ( 3 ) : شما را جزا كردند و پاداشت دادند الَّا بر آنچه شما كرده بوديد ؟ يعنى هيچ ظلمى و حيفى بر شما كردند و يا شما را بر نا كرده ( 4 ) عقوبتى كردند ! و عجب آن كه ( 5 ) او جبر گويد و جزا نه بر عمل گويد با چنين آيتها . و « ذوق » ، طلب طعم باشد به دهن ، ابتدا تشبيه كرد عذاب را بدان براى آن كه ذائق را احساس بيش بود كه همّت او آن باشد كه طعم بداند ( 6 ) ، و روا باشد كه : اين بر سبيل تهكّم مىگويد ، يعنى به عوض آن كه طمع داشتيد كه طعمهاى لذيذ چشيد چون آن عمل نه گرديد ( 7 ) كه مستحقّ آن باشيد ، اكنون اين بچشيد به بدل آن ! و اين جارى مجراى آن باشد كه گفت : . . . فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ ( 8 ) . آنگه گفت اى محمّد : * ( وَيَسْتَنْبِئُونَكَ ) * ، اى و يستخبرونك ، از تو مىپرسند كه اين عذاب كه خداى در آيات مقدّم ( 9 ) وعده داد حقّ است ، و درست است ؟ تو جواب ده و بگو : * ( إِي وَرَبِّي ) * ، آرى ، به حقّ خداى من كه آن حقّ است و شما را قوّت ممانعت قديم [ 146 - ر ] تعالى نباشد ، و بدين قدرت كه شما راست خداى را عاجز نتوانيد كردن تا عذاب فرود نيارد به شما و از قبضهء قدرت او بيرون نتوانيد شدن . * ( وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ) * ، حق تعالى در اين آيت بر سبيل مبالغت در تهديد و وعيد و قطع طمع ايشان از خلاص و نجات از عذاب و طريق رشوت و قبول فديت گفت : اگر هر نفسى ظالم كافر را هر چه در روى زمين او را باشد ، از مال و ملك فدا كند تا خويشتن را از عذاب باز خرد بدهد و دلش خوش باشد از سختى و عظم و هول عذاب . و براى آن انّ را از پس « لو » مفتوح بكرد ( 10 ) كه ، لو اقتضاى فعل كند ،

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، آز : اختيار است . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : مقدّم . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : تقرير . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : را نا كرده . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : از آن كه . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : نداند . ( 7 ) . نه كرديد / نكرديد . ( 8 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 34 . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : متقدّم . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها : بكردند .